Bản mẫu chạy tốt trong lab. Mang tới nhà máy thì hỏng trong buổi sáng đầu tiên. Nguyên nhân hiếm khi là một lỗi lớn — thường là một tập các giả định nhỏ mà không ai viết ra.
Giả định về môi trường
Ánh sáng ổn định. Lab có đèn cố định. Nhà máy có cửa sổ, đèn hỏng không thay ngay, ca đêm khác ca ngày.
Nền sạch và tương phản. Trong lab, vật đặt trên bàn trắng. Thực tế là bàn kim loại xước, có vết dầu, có mảnh vụn.
Không có rung động. Lab yên tĩnh. Nhà máy có máy nén, xe nâng, băng tải — tất cả truyền rung qua sàn.
Nhiệt độ ổn định. Lab có điều hoà. Nhà xưởng ở Việt Nam có thể lên rất cao vào buổi chiều, và thiết bị điện tử suy giảm hiệu năng theo.
Bụi và ẩm. Ống kính bẩn sau vài ngày. Cảm biến bị bám. Không có trong bất kỳ thí nghiệm lab nào.
Không gian không đổi. Trong lab, bố trí giữ nguyên nhiều tháng. Thực tế thì hàng hoá xếp khác nhau mỗi ca, ai đó kê lại bàn, có thùng để tạm.
Giả định về vật thể và công việc
Vật thể sạch và nguyên vẹn. Trong lab dùng vật mới. Thực tế có vật móp, nhãn bong, bao bì rách, bề mặt dính bẩn.
Số loại vật thể ít. Thí nghiệm dùng mười loại. Kho thật có hàng nghìn mã hàng và có mã mới mỗi tuần.
Vật đặt riêng lẻ. Trong lab đặt cách nhau. Thực tế chúng chồng lên nhau, dính nhau, nằm trong thùng.
Thao tác lặp giống nhau. Lab thử một thao tác. Công việc thật là chuỗi nhiều thao tác khác nhau, và lỗi ở bước một ảnh hưởng tới bước năm.
Có thời gian. Lab không có áp lực nhịp. Sản xuất có nhịp cố định và chậm một chu kỳ là tắc cả tuyến.
Không có ngoại lệ. Trong lab, mọi thứ theo kịch bản. Thực tế có hàng đặc biệt, có yêu cầu riêng, có lô sai quy cách. Xử lý ngoại lệ chiếm phần lớn logic của hệ thống thật và gần như không xuất hiện trong bản mẫu.
Giả định về con người
Người vận hành hiểu hệ thống. Trong lab, người vận hành chính là người xây. Thực tế là công nhân chưa từng thấy máy này, làm ca đêm, không đọc tài liệu.
Có người sửa khi hỏng. Lab có nghiên cứu sinh biết mọi thứ. Nhà máy có thợ bảo trì lo mười loại thiết bị khác nhau.
Người làm đúng quy trình. Thực tế người ta tìm cách nhanh hơn, bỏ bước, đặt đồ vào chỗ tiện thay vì chỗ đúng.
Không ai can thiệp vào robot. Thực tế người ta dịch nó, chạm vào, để đồ lên, rút phích cắm để cắm quạt.
Mọi người muốn hệ thống thành công. Không phải lúc nào cũng vậy. Người lo mất việc không có động lực báo lỗi hay giữ hệ thống chạy.
Hệ quả thiết kế. Hệ thống thật phải chịu được người dùng không hợp tác, không được đào tạo, và đôi khi không muốn nó hoạt động. Đây là yêu cầu không bao giờ xuất hiện trong đề bài nghiên cứu.
Giả định về vận hành liên tục
Nhóm giả định khác biệt lớn nhất và ít được nói nhất.
Chạy vài phút thay vì vài tháng. Thí nghiệm lab chạy trong một buổi. Hệ thống thật chạy liên tục nhiều ca, nhiều tháng.
Rò rỉ tài nguyên tích luỹ. Bộ nhớ tăng dần, tệp nhật ký đầy đĩa, kết nối không được đóng. Không bao giờ thấy trong thí nghiệm ngắn.
Không ai khởi động lại. Trong lab, khởi động lại giữa các thí nghiệm là chuyện thường. Trong sản xuất, khởi động lại nghĩa là dừng tuyến.
Mất điện và mất mạng. Phải phục hồi được về trạng thái hợp lý, tự động, không cần người.
Cập nhật phần mềm. Cần cập nhật mà không dừng, và cần quay lui được nếu bản mới có vấn đề.
Mòn cơ khí. Sau vài tháng, độ rơ tăng, dây chùng, giác hút mòn. Hiệu chỉnh làm lúc lắp đặt không còn đúng.
Đây là lý do khoảng cách từ bản mẫu tới sản phẩm lớn hơn nhiều so với ước tính, và phần lớn công sức nằm ở những thứ không có nội dung khoa học nào.
Thu hẹp khoảng cách
Cách làm nghiên cứu có khả năng chuyển giao hơn.
Thử ở hiện trường thật càng sớm càng tốt. Không chờ hệ thống hoàn thiện. Một ngày ở nhà máy với bản mẫu thô cho biết nhiều hơn ba tháng hoàn thiện trong lab.
Cố tình làm xấu điều kiện thí nghiệm. Đổi ánh sáng, dùng vật bẩn, để người đi qua, làm bẩn ống kính. Nếu hệ thống chịu được thì cơ hội sống sót cao hơn nhiều.
Chạy dài. Để hệ thống chạy liên tục vài ngày. Sẽ phát hiện ra những vấn đề mà thí nghiệm ngắn không bao giờ thấy.
Đưa cho người khác dùng. Người không xây hệ thống sẽ dùng nó theo cách bạn không lường trước, và điều đó rất có giá trị.
Đo tỷ lệ thành công trong điều kiện xấu, không chỉ điều kiện tốt. Báo cáo cả hai con số.
Viết ra các giả định. Liệt kê rõ hệ thống giả định gì về môi trường, vật thể và con người. Việc viết ra thường làm lộ ra những giả định vô lý mà chính người xây không nhận ra.
Câu hỏi thường gặp
Giả định môi trường nào hay bị bỏ qua nhất?
Bụi và ẩm làm bẩn ống kính và bám cảm biến sau vài ngày, cùng với việc không gian thật thay đổi liên tục — hàng xếp khác mỗi ca, có thùng để tạm, ai đó kê lại bàn.
Vì sao xử lý ngoại lệ quan trọng?
Vì công việc thật có hàng đặc biệt, yêu cầu riêng và lô sai quy cách. Xử lý ngoại lệ chiếm phần lớn logic của hệ thống thật và gần như không có trong bản mẫu.
Giả định nào về con người là khắc nghiệt nhất?
Rằng mọi người muốn hệ thống thành công. Người lo mất việc không có động lực báo lỗi hay giữ hệ thống chạy, và thiết kế phải chịu được điều đó.
Cách hiệu quả nhất để thu hẹp khoảng cách?
Thử ở hiện trường thật càng sớm càng tốt, không chờ hoàn thiện. Một ngày ở nhà máy với bản mẫu thô cho biết nhiều hơn ba tháng hoàn thiện trong lab.
Đọc thêm trong Lập kế hoạch chuyển động và SLAM & định vị.